مهربانی سالم یا ایثار مخرب؛ چرا برای جلب رضایت دیگران خود را قربانی می‌کنیم؟
بسیاری از رفتارهایی که در ظاهر ناشی از دلسوزی و فداکاری به نظر می‌رسند، در بطن خود ریشه در اضطراب‌های حل‌نشده و باورهای نادرست دارند. شناخت مرز میان مهربانی سالم و ایثار مخرب، نقشی اساسی در سلامت روان فرد و تعادل در روابط ایفا می‌کند.
رزیتا شرافتی، روانشناس با بیان اینکه مرز میان «مهربانی سالم» و «آسیب به خود برای رضایت دیگران»، به میزان آزادی فرد در انتخاب بستگی دارد، گفت: در مهربانی سالم، فرد با میل و آگاهی تصمیم می‌گیرد به دیگری کمک کند، اما در فداکاری آسیب‌زا، احساس می‌کند چاره دیگری ندارد و اگر خواسته دیگران را برآورده نکند با طرد شدن، سرزنش یا از دست‌دادن محبت آن‌ها مواجه خواهد شد.
وی ادامه داد: از منظر شناختی‌رفتاری معمولا باورهایی مانند «من مسئول خوشحالی دیگران هستم»، «اگر نه بگویم، آدم خودخواهی هستم» یا «ارزش من به میزان رضایت دیگران از من بستگی دارد» وجود دارند. این افکار باعث می‌شوند فرد نیازهای خود را نادیده بگیرد، حتی زمانی که از نظر جسمی یا روانی توان ادامه‌دادن ندارد. برای مثال، کمک به همکار در شرایط دشوار، رفتاری سالم است، اما اگر فرد دائما وظایف دیگران را انجام دهد، از استراحت خود بزند و از ترس ناراحت شدن همکارش نتواند مخالفت کند، دیگر صرفا با مهربانی مواجه نیستیم.
این روانشناس افزود: معیار مهم این است که آیا فرد می‌تواند بدون احساس ترس و گناه، میان خواسته‌های دیگران و نیازهای خودش تعادل برقرار کند یا خیر؟.
تاثیر تجربه‌های کودکی بر فداکاری آسیب‌زا
شرافتی با بیان اینکه برخی افراد برای رضایت دیگران به خود آسیب می‌زنند و ریشه این رفتار ممکن است در کودکی باشد، گفت: این الگو می‌تواند از تجربه‌های دوران کودکی تاثیر بگیرد، هرچند نمی‌توان آن را صرفا به یک سبک تربیتی یا یک تجربه خاص نسبت داد. کودکی که محبت و توجه والدین را بیشتر زمانی دریافت می‌کند که مطیع، آرام، فداکار و مطابق انتظار آن‌ها باشد، ممکن است به‌تدریج یاد بگیرد که برای دوست‌داشتنی بودن باید خواسته‌های خودش را کنار بگذارد.
به گفته وی، در برخی خانواده‌ها، ابراز خشم، مخالفت یا درخواست استقلال با سرزنش، قهر یا تهدید به قطع محبت پاسخ داده می‌شود. کودک در چنین شرایطی ممکن است به این نتیجه برسد که بیان خواسته‌های شخصی خطرناک است و برای حفظ رابطه باید دیگران را راضی نگه دارد.
این روانشناس درباره پیامد این تجربه‌ها از دیدگاه شناختی‌رفتاری توضیح داد: این تجربه‌ها می‌توانند به شکل‌گیری باورهای هسته‌ای درباره دوست‌داشتنی نبودن، طرد شدن یا بی‌ارزش بودن منجر شوند. فرد در بزرگسالی ممکن است همچنان براساس همان باورهای قدیمی رفتار کند، حتی اگر شرایط زندگی‌اش تغییر کرده باشد.
شرافتی خاطرنشان کرد: البته این رفتار همیشه ریشه در کودکی ندارد؛ تجربه‌های روابط عاطفی آسیب‌زا، فشارهای فرهنگی و اجتماعی، ترس از تنهایی یا تجربه طرد شدن در بزرگسالی نیز می‌توانند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند.
وی در پایان گفت: در نهایت می‌توان دریافت که ریشه بسیاری از فداکاری‌های فرساینده، نه سخاوت درونی، بلکه ترس‌های نهادینه‌شده از طرد و بی‌ارزشی از دوران کودکی است. بازنگری در این باورها و تفکیک انتخاب آگاهانه از اجبار روانی، گام بنیادین در نجات سلامت فردی و برقراری روابط سالم به شمار می‌رود.
