مرادی کرمانی فراتر از داستاننویسی ایستاده است

هوشنگ مرادی کرمانی را نویسندهای خواندند که خودش است و فراتر از داستان ایستاده است، نویسندهای که بزرگداشتنش بزرگداشت زبان فارسی است.
پنجمین روز از هفته کتاب به مراسم بزرگداشت هوشنگ مرادی کرمانی با عنوان «کتاب، بازار جهانی و مرزهای بیپایان ترجمه» اختصاص داشت که امروز چهارشنبه- ۲۷ آبانماه- در سرای کتاب خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
احمد مسجدجامعی -قائممقام رئیس دائرةالمعارف بزرگ اسلامی- در پیامی ویدئویی با اشاره به جایگاه ادبی هوشنگ مرادی کرمانی، زبان آثار او را از ویژگیهای برجسته کارش دانست و گفت: قصههای مرادی کرمانی جذاب و خواندنی است، اما نکته مهمی که باید بر آن تأکید کرد، خدمت کمنظیر او به زبان فارسی است. زبان او، بیآنکه مدعی باشد، زبانی است که مهر، محبت و نرمخویی در تکتک واژگانش موج میزند و کتابهایش میتواند معیار و الگویی برای زبان داستاننویسی فارسی باشد.
او با اشاره به عضویت پیوسته مرادی کرمانی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گفت: آقای مرادی کرمانی نمایندگی قصهگویی را در آنجا دارد و این مقام کمی نیست؛ هر نوع گرامیداشت این بزرگوار، در واقع تجلیل از زبان و ادب فارسی است.
در ادامه مراسم، هوشنگ مرادی کرمانی -نویسنده پیشکسوت- نیز با تشکر از حاضران و با یادکرد از محمدقاسم صالحرامسری، مدیر فقید نشر معین اظهار کرد: بیش از ۳۵ سال دوستی و رفتآمد داشتیم، رفیق کوه و گرمابهو گلستان من بود، این دوستی دوام داشت؛ با آنکه مسئله مالی هم در میان ما بود، خدا رحمتش کند. بنده مدیون این بزرگان و انسانها هستم و زندگیمان را مدیون آنها میدانیم.
سپس ابراهیم حیدری -مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران- در این مراسم با تأکید بر ضرورت قدردانی از بزرگان فرهنگ و ادبیات گفت: باید قدرشناس استادان بزرگ باشیم. خانه کتاب، خانه شما بزرگواران است و بدون وجود شما، خانه کتاب معنا ندارد. ما مهمان هستیم و شما میزبان.
او افزود: تقدیر و سپاس از بزرگان در مرام ما ایرانیها بوده و هست. خانه کتاب باید میزبان همه دوستان و پاگرد همه اهالی فرهنگ و ادب باشد. سالهاست که با قلم و کتاب شناخته شدهایم و بزرگان ادبی ما نیز با آثارشان شناخته شدهاند. باید سپاسگزار این بزرگان باشیم و میراثی را که دوستان به جا میگذارند، به خوبی منتقل کنیم. احساس میکنم اگر قدرشناس نباشیم، معدود بزرگان ما نیز از میان میروند. باید سپاسگزار باشیم و هفته کتاب را فرصتی برای قدردانی از بخشی از زحمات این دوستان بدانیم. از زحمات آقای مرادی کرمانی تشکر میکنم که افتخار بزرگی برای جمع نویسندگان بزرگ است.
مرادی کرمانی فراتر از داستاننویسی ایستاده
فریدون عموزاده خلیلی در مراسم بزرگداشت هوشنگ مرادی کرمانی، در سخنانی گفت: اگر از خود مرادی کرمانی بپرسید در «کجای ادبیات ایران ایستاده است؟» با همان زبان ساده و فروتنانه خواهد گفت که «من یک داستاننویس هستم و برای بچهها داستان مینویسم»؛ قطعاً او یک داستاننویس درجه یک و بیهمتا در ادبیات نوجوان ایران است، اما به گمان من، مرادی کرمانی فراتر از داستاننویسی ایستاده است.
او افزود: ما در جهان نویسندگان زیادی داریم و نویسندگان درجه یک بسیاری وجود دارند، اما تعداد معدودی از نویسندگان هستند که به خلق جهانهای تازه و پیشنهاد امکانهای تازه برای زیستن به مخاطبان خود میپردازند. برای مثال، تالکین جهان سرزمین میانه را پیشنهاد میکند، مارکز سرزمین ماکوندو را و کالوینو جهان «شهرهای نامرئی» و امکانهای نامرئی را. اما فقط نویسندگانی که جهانهای متفاوت و تازهای پیشنهاد میکنند، در این جایگاه قرار نمیگیرند. چخوف نیز با نوع نگاهش به رنجهای بشری، نگرشی تازه به رنج را بازنمایی میکند و مارکز امر شگفتانگیز را بهعنوان امری واقعی در اختیار ما میگذارد. در این سطح از نویسندگان، باید مرادی کرمانی را نیز رتبهبندی کنیم؛ نویسندهای که فراتر از نویسندگی، برای جامعه بشری و مخاطبانش که کودکان و نوجوانان هستند، امکان زیستن فراهم میکند و امکانهای تازهای را برای زیستن پیشنهاد میدهد.
این نویسنده و پژوهشگر ادبیات کودک و نوجوان با مقایسه مرادی کرمانی با چخوف اظهار کرد: مرادی کرمانی همچون چخوف، رنجهای انسان و کودکان و نوجوانان سرزمین ما را با زبانی طنز بیان میکند. البته نمیخواهم بگویم رنج را زیبا میکند، چون نمیتوانیم رنج را زیبا جلوه دهیم یا سانتیمانتال کنیم؛ بلکه رنج را به رسمیت میشناسد. وقتی «قصههای مجید» را میخوانیم، رنجهای مجید را میبینیم که با سادهترین روزمرگیها پیوند خورده است. این رنجها را که میخوانیم، در ادراک رنج با شخصیت داستان همراه میشویم و این اتفاق مهمی است. از این زاویه، مرادی کرمانی با چخوف قابل مقایسه است.
عموزاده خلیلی ادامه داد: از سوی دیگر، مرادی کرمانی سادهترین اتفاقهای جامعه را به وقایعی تبدیل میکند که در ادامه آن، به برداشتهای بزرگ از جامعه، زندگی و واقعیت میرسیم. او از سادهترین اتفاقها داستانی میسازد که نتیجهبخش است و امکانهایی را جستوجو میکند.
چرا «خمره» مورد توجه است؟
او با اشاره به داستان «خمره» گفت: یک خمره در داستان مرادی کرمانی میشکند. چه چیزی سادهتر از شکستن یک خمره در یک مدرسه؟ اما این واقعه تبدیل میشود به بازنمایی مجموعهای از مناسبات انسانی و اجتماعی، فداکاری و همبستگی اجتماعی و همه اینها را در ادامه شکسته شدن یک خمره میبینیم.
عموزاده خلیلی با اشاره به استقبال جهانی از «خمره» گفت: پیش از این جلسه، درباره اینکه چرا «خمره» در دنیا اینقدر بازتاب پیدا کرده و ترجمه میشود و مورد توجه قرار میگیرد، صحبت شد. دلیلش این است که «خمره» یک اتفاق بومی برخاسته از واقعیت بومی در ادراک مرادی کرمانی است. او چیزی به آن تصنعی اضافه نکرده و آبورنگی به آن نزده است. داستاننویسی یعنی اینکه نویسنده امر واقعیت موجود را به واقعیت ممکن تبدیل کند و مرادی کرمانی در این آستانه ایستاده است؛ میتواند واقعیت موجود را به واقعیت ممکن تبدیل کند. این اتفاق در «خمره» میافتد و باعث میشود این اثر در جهان بازتاب پیدا کند؛ چون شکسته شدن یک خمره، پشت سر خود حرفهای زیادی دارد و از آن معنا استخراج میشود.
عموزاده خلیلی در ادامه با اشاره به کتاب «اگر شبی از شبهای زمستان مسافری» اثر ایتالو کالوینو، از مفهوم «کالیدوسکوپ» استفاده کرد و گفت: کالوینو درباره ابزاری صحبت میکند که وقتی یک شیء در آن قرار میگیرد، هزاران بازتاب پیدا میکند و تکثیر میشود؛ یک برگ به جنگلی انبوه تبدیل میشود، یک قطره به دریا و یک ورق کاغذ به کتابخانه. من این برداشت را دارم که مرادی کرمانی برای نوشتن داستان، گویی یک کالیدوسکوپ در اختیار دارد. سوژه را در این کالیدوسکوپ قرار میدهد، آن سوژه از هزاران زاویه دیده و تکثیر میشود و امکانهای موجود در آن سوژه استخراج و در اختیار مخاطب قرار میگیرد.
عموزاده خلیلی گفت: به همین دلیل است که مخاطب از یک سوژه ساده مانند «خمره»، امکان بزرگی برای زیستن و تبیینی بزرگ از زندگی دریافت میکند؛ جهانی که برای کسانی که در کشورهای مختلف «خمره» را خواندهاند، شگفتی و جذابیت ایجاد کرده است. این کالیدوسکوپ جادویی در دست مرادی کرمانی است و کمتر نویسنده ایرانی دیگری چنین ویژگیای دارد.
او ادامه داد: مرادی کرمانی از سادهترین داستانها و اتفاقها، از خمره گرفته تا یک شیشه مربا، داستانی عظیم و اجتماعی درمیآورد. از یک مهمانی ساده میتواند فقر، فداکاری، همبستگی و اعتراض را بازتاب دهد. همه اینها ناشی از آن است که مرادی کرمانی فهم و ادراک خاص خود را از جهان دارد و این فهم و ادراک آنقدر اختصاصی و بلند است که به نظر من، کمتر کسی امکان دستیابی به آن را دارد.
نگاه مرادی کرمانی به جهان، ریشه در زندگی بومی دارد
عموزاده خلیلی با اشاره به پیام مرادی کرمانی در زمان انتخاب یکی از آثارش بهعنوان کتاب سال اتریش، گفت: در آن پیام آمده است: «همین حالا که من اینجا ایستادهام، در روستای من کلاغی سر شاخه گردویی نشسته و قارقار میکند. کودکی با صدای بلند به او میگوید: چه خبر داری؟ اگر برایم خبر خوش داری، بالت را رنگین میکنم؛ اگر خبر بدی برای من، روستایم داری، بپر برو که جلو چشمم نباشی. ما در روستایمان با پرندهها حرف میزنیم.» این نکته مهمی است. همانطور که مارکز میگوید امر واقعی در آمریکای لاتین برای دیگران جادویی است، مرادی کرمانی نیز از جهانی سخن میگوید که در آن با پرندهها حرف میزنند.
عموزاده خلیلی سپس به بخش دیگری از پیام مرادی کرمانی اشاره کرد که در آن داستان پرندهای لاغر با پاهای نازک و شکننده روایت میشود که هرجا دیوار کلفت و قدیمی و ترکخوردهای میبیند، جلوی آن میخوابد و پاهای لاغرش را ستون دیوار میکند و میگوید: «اگر پاهایم را بردارم، دیوار خراب میشود.»
نویسندهای که خودش است
عباس جهانگیریان -داستاننویس- در بخش دیگری از مراسم از صالح رامسری، ناشر آثار مرادی کرمانی، یاد کرد و گفت: بخشی از موفقیت آقای مرادی کرمانی مدیون آقای رامسری در انتشارات معین است. سالها کتابهای آقای مرادی کرمانی را آقای رامسری منتشر کردند.
او همچنین از همسر هوشنگ مرادی کرمانی (ملوک بهروز) تشکر کرد و گفت: از همسر آقای هوشنگ مرادی کرمانی تشکر میکنم. خانمهای ما واقعاً ما را تحمل میکنند و زحمت میکشند و فداکاری میکنند. خیلی جاها اگر این شرایط را به وجود نیاورند، نویسنده نمیتواند بنویسد. نویسنده تمرکز میخواهد، باید بهموقع غذا بخورد، ورزش کند و تفریح داشته باشد و این شرایط را این بانوان بزرگ به وجود میآورند. تشکر ویژهای دارم از شما به خاطر اینکه به عنوان یک همسر، یک دوست و یک حامی، عمری در کنار آقای هوشنگ مرادی کرمانی بودهاید.
این داستاننویس در ادامه درباره ویژگیهای نویسندگی مرادی کرمانی گفت: اگر به من بگویند هوشنگ مرادی کرمانی را در یک جمله بنویسید، میگویم: «نویسندهای که خودش است.»
او با اشاره به ویدئویی در شبکه اجتماعی که میگوید همه نویسندهها را جز گلشیری و شاگردانش به رودخانه ریخت، با تأکید بر اهمیت تنوع در ادبیات اظهار کرد: زیبایی ادبیات هر کشوری به تنوع آن است؛ وجود ژانرهای مختلف. یکی عاشقانه مینویسد، یکی فانتزی، یکی ادبیات جنگ کار میکند و دیگری رئال. هرکس میتواند در حوزه خودش کار کند. مرادی کرمانی از ابتدا سبک خودش را انتخاب کرده و در همان سبک کار کرده و پخته شده است. اینکه نویسنده مدام از این شاخه به آن شاخه بپردازد و جابهجا شود، باعث رشد او نمیشود. تمرکز روی یک سبک، چه در شعر، چه در داستان و چه در سینما و فیلمنامه، باعث رشد میشود.
داستاننویسان فیلم و تئاتر ببینند
جهانگیریان با اشاره به ضرورت آشنایی نویسندگان با سینما و تئاتر گفت: من همیشه به نویسندگان جوان میگویم باید روزی یک فیلم ببینید و مرتب تئاتر بروید. میگویند سینما هنر هفتم است، چون دیگر هنرها را در دل خودش دارد، اما من معتقدم برعکس، ادبیات است که همه هنرها را در دل خودش دارد. اگر نویسنده بلد باشد، میتواند سینما را در خدمت بگیرد؛ عناصر بصری سینما، تدوین، لباس، طراحی چهره و تمام چیزهایی را که در سینما وجود دارد، در خدمت داستان خود قرار دهد.
او با اشاره به ضعف دیالوگنویسی در بخشی از ادبیات نوجوان گفت: به دوستانم در کلاسها میگویم تئاتر ببینید، چون تئاتر به دیالوگنویسی کمک میکند. یکی از بزرگترین ضعفهای رمان نوجوان امروز ما، زبان و نثر شلخته و همچنین دیالوگنویسی است. دیالوگها گاهی آبکی، ضعیف، فکرنشده و چکشنخوردهاند. کسانی که تئاتر میبینند، به دیالوگها دقت میکنند، در فیلمها روی گفتوگوها مکث میکنند و در نتیجه نویسندگان بهتری میشوند.
جهانگیریان درباره دلایل دشواری جهانی شدن آثار فارسی گفت: اگر امروز آثار جهانی زیادی نداریم، بخشی از آن به ضعف خودمان برمیگردد و بخشی نیز به زبان فارسی. مترجمان به ما میگویند ترجمه رمان از زبان فارسی به زبانهای دیگر بسیار دشوار است. فرض کنید من نامزد یک جایزه هستم و باید با یک نویسنده آمریکایی رقابت کنم. یک نویسنده آمریکایی اگر همین رمان را بنویسد، بدون اینکه ناشران یا ترجمههای مختلف در کشورهای دیگر داشته باشد، به دلیل زبان انگلیسی میتواند مخاطبان بسیار گستردهای داشته باشد؛ اما زبان فارسی چنین وضعیتی ندارد. ما نیاز به مترجمانی داریم که هم با ادبیات فارسی و هم با ادبیات زبانهای دیگر آشنا باشند. اگر اثری ترجمه شود و مترجم در آن اشتباههای زیادی داشته باشد، برای نویسندهای که با ذوق و شوق منتظر ترجمه اثرش بوده، ناامیدکننده است. مترجم خوب میتواند یک اثر را به همان چیزی که خود نویسنده در اثر آورده، بهخوبی ترجمه کند تا خوانندگان خارجی نیز بتوانند آن را بخوانند.
نویسندهای که گویی عکاس است
او یکی از ویژگیهای مهم آثار مرادی کرمانی را نگاه تصویری او دانست و گفت: من هیچوقت دست آقای مرادی کرمانی دوربین ندیدهام؛ نه با موبایل و نه با دوربین. اما او نویسندهای است که انگار همیشه یک دوربین عکاسی در دست دارد؛ از وقایع عکس میگیرد و آنها را به آرشیو ذهنش میفرستد. این تصاویر هنگام نوشتن داستانهای مرادی کرمانی به کمک او میآیند و توصیفهای کلامی را به توصیفهای بصری و تصویری تبدیل میکنند. نسل امروز ما با نسلهای گذشته فرق دارد؛ نگاه بصری و رسانهای دارد و دوست دارد تصویر بیشتری ببیند.
او گفت: من همیشه میگویم خوش به حال نویسندهای که با یک قلم دوقلو مینویسد؛ یکی قلم و در کنارش دوربین. این همان چیزی است که میبیند؛ جزئیات را میبیند و اتفاقاتی را که میافتد، از یک خمره گرفته تا یک قوطی مربا، با خود همراه میکند و قادر است با تخیل و تواناییای که دارد، این رویدادهای ساده را به قلمرو روایت بکشاند، قابل خواندن کند و برای خواننده جذابیت ایجاد کند.
او در پایان با اشاره دوباره به «خمره» گفت: چرا «خمره» اینقدر ترجمه میشود و محبوبیت دارد؟ بعضیها برای اینکه آثارشان جهانی شود، دنبال سوژههای جهانی میروند، در حالی که هرچه بومیتر باشید، جهانیتر میشوید. من با مترجمان صحبت کردهام و از آنها اطلاعات و کمک گرفتهام. یکی از چیزهایی که خواننده نوجوان در اتریش، برزیل و دیگر نقاط دنیا به دنبال آن است، کشف و شگفتی است. این دو عنصر از عناصر مهم داستاننویسی هستند. اگر داستانی این دو عنصر را داشته باشد، برای خواننده جذاب است. در داستانهای مرادی کرمانی زیاد با این دو عنصر، یعنی کشف و شگفتی، روبهرو میشویم و اگر هر نویسندهای بتواند به این دو عنصر که ظاهراً ساده هستند توجه کند، طبیعتاً میتواند داستانهای خوبی خلق کند.
مرادی کرمانی رکورد دار ترجمه آثار
افشین شحنهتبار -مدیر نشر شمع و مه- نیز با یاد صالح رامسری گفت: خوشبخت است نویسندهای که آثار خوبش به آدم اعتبار میدهند. این بخت را داشتم که آثار مرادی کرمانی را به ناشران خارجی معرفی کنم و بیش از ۱۲ عنوان از آثار او به زبانهای مختلف ترجمه شد و با آن در دنیا چرخیدم. بیش از ۲۰ زبان آثار مرادی کرمانی را ترجمه کردهاند و این نویسنده از معدود نویسندگانی است که تعدد ترجمه آثارش، ظرفیت جهانی آنها را نشان میدهد.
او همچنین از انتشار ترجمه ایتالیایی «شما که غریبه نیستید» خبر داد و گفت: آخرین اثر آماده چاپ، «شما که غریبه نیستید» به زبان ایتالیایی ترجمه شده و در دانشگاه ونیز رونمایی خواهد شد و افتخار دیگری برای ایران خواهد بود. من کتاب «شما که غریبه نیستید» را دوست دارم اما نمیدانم چرا از «خمره» استقبال میکنند.
مرادی کرمانی رکورددار اقتباس سینمایی است
امید جوانبخت، با اشاره به اقتباسهای سینمایی و با بیان اینکه رکورددار اقتباس سینمایی است، سه رکن اصلی را برای یک اقتباس سینمایی موفق برشمرد و گفت: نخست، ویژگی خود داستان است. آثار مرادی کرمانی تصویری هستند و پتانسیل بالایی برای اقتباس دارند.
جوانبخت ادامه داد: نکته دوم این است که اثر بتواند با طیفهای مختلف آدمها ارتباط برقرار کند. در آثار مرادی کرمانی این ویژگی وجود دارد و مخاطب میتواند جهان ذهنی خود را با جهان نگاه نویسنده منطبق کند.
او با اشاره به اقتباسهای کارگردانانی مانند کیومرث پوراحمد، مجید فروزش، داریوش مهرجویی و محمدعلی طالبی، گفت: هرکدام از این کارگردانها در کارنامه خود توفیقهایی در اقتباس از آثار مرادی کرمانی دارند. کیومرث پوراحمد با «قصههای مجید» دیده شد و در آثار محمدعلی طالبی نیز «کیسه برنج»، «تیکتاک»، «چکه» و «ماه شب چهارده» نمونههایی از این موفقیت هستند.
جوانبخت رکن سوم را «برخورد حرفهای نویسنده با سینما» دانست و گفت: نویسنده باید بپذیرد که اثرش را در اختیار فیلمساز قرار میدهد و فیلمساز جهان خود را وارد اثر میکند. اثر سینمایی دیگر همان اثر اولیه نیست و پذیرش این اصل مهم است.
او خاطرنشان کرد: مرادی کرمانی، با وجود نامداری، انسان بسیار شریفی است و این ویژگی کمی نیست. اینکه در زمانه خوبی آثارش ترجمه میشود و برای او بزرگداشت برگزار میشود، مصداق عاقبتبهخیری است. برای او آرزوی طول عمر دارم.
فاطمه محمدی -مدیر نوین کتاب گویا- نیز با اشاره به ویژگی تصویری آثار مرادی کرمانی گفت: او قلم و دوربین را در کنار هم دارد. آثارش متن تصویری دارند و همین ویژگی باعث میشود ساختن فیلم از روی آنها راحتتر باشد.
او درباره تجربه تولید کتاب گویای آثار مرادی کرمانی گفت: این تجربه بسیار سخت و در عین حال تأثیرگذار بود. او فرد بسیار حساسی است.
او با اشاره به گویا شدن «مهمان مامان» و حضور گلاب آدینه برای خوانش این اثر گفت: خانم آدینه هنگام خوانش کتاب در جایی که میهمانها میرسند، گفت «من فکر میکردم آقای مهرجویی خودشان این سکانسها را چیدهاند و الان بهنظر میرسد کتاب را سطر به سطر و کلمه به کلمه جلو برده است و این موضوع شاخت فیلم را راحت میکند.»
محمدی افزود: از اعتمادی که آقای مرادی کرمانی به ما کرد، بینهایت افتخار میکنم و امیدوارم این مسیر را ادامه دهیم.
آدمها با قصهها میمانند
هوشنگ مرادی کرمانی نیز در پایان داستان «هنرمند» را که برای مراسم چهره ماندگار نوشته بود، برای حاضران خواند و البته در سخنانی در اهمیت قصه گفت: خصلت و خاصیت قصه این است که در ذهن میماند، اگر میخواهید چیزی در ذهن کسی بماند، برایش قصهای بسازید. قصه از اولین چیزهایی است که انسان همراه خود دارد؛ از تصاویری که انسان اولیه در غار داشته تا سنگنوشتهها، بناها و آدمها زمانی ماندگار میشوند که قصهای در پسشان باشد. قصه آدمها را بزرگ میکند.
او البته به نامگذاری خیابانی به نام او و چند نویسنده دیگر اشاره کرد که بعد از مدتی پلاک آنها کنده شده و به وضعیت سابق برگشت و در سخنانی گفت: نمیدانم چرا این کار را کردند.



