بازآفرینی آینه‌کاری ایرانی در روایت وطن؛ سنت با زمانه گفتگو می‌کند
خالق «هزاران آینه، یک وطن» معتقد است این اثر هنری با تکیه بر نگاه تکثرگرا و هویتی واحد، مخاطب را نه به عنوان یک تماشاگر صرف، بلکه به عنوان جزئی زنده و اثرگذار در دل این اثر جای می‌دهد.
نمایشگاه «جستجوی ایران» با کندوکاو در آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران، شنبه ۹ آبان افتتاح شد؛ نمایشگاهی که چگونگی حضور ایران در آثار هنرمندان را موضوع پرسش قرار می‌دهد. «جستجوی ایران» با زیرعنوان «در گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران» با توجه به جایگاه ملی گنجینه موزه در تاریخ هنر معاصر ایران، به تجربه‌های متفاوت هنرمندان از ایران می‌پردازد.
«جستجوی ایران» از مخاطب دعوت می‌کند تصور خود از ایران را در مواجهه با آثار دوباره بیازماید. در این آثار، خاک گاه به ماده سازنده اثر تبدیل می‌شود، نوشتار به موضوع دیدن بدل می‌شود و اشیا رد زندگی و خاطره انسان را حفظ می‌کنند. حضور نشانه‌های آشنا، معنای اثر را از پیش تعیین نمی‌کند و نبودن آنها نیز لزوماً به معنای گسستن از تجربه ایران نیست.
در این نمایشگاه بیش از صد اثر از مجموعه هنر مدرن ایرانی با آثاری از هنرمندانی همچون سهراب سپهری، پرویز کلانتری، پرویز تناولی، حسین زنده رودی، فرح اصولی، رضا مافی، محمد احصایی، بهمن محصص و دیگران به نمایش درآمد و بازدید از آن تا نیمه آذر برای عموم فراهم است.
شیما شایگان به همراه حسنا شاهوردی و امیرحسین شایگان، اثر آینه‌کاری «هزاران آینه، یک وطن» را خلق کرده‌اند که در جدیدترین نمایشگاه موزه هنرهای معاصر تهران به نمایش درآمده است. این اثر به دلیل تکنیک و سبک کارش، توجه‌های زیادی را در این نمایشگاه به خود جلب کرده است. به بهانه نمایش این اثر گفتگویی با شیما شایگان داشتیم که در ادامه آن را می‌خوانید.
* «هزاران آینه، یک وطن»، تضاد جالبی میان تکثر و وحدت دارد. آیا هدف شما از این نام، بازنمایی روایت‌های مختلف از هویت ملی بود یا نگاهی متفاوت به رابطه فرد و جامعه؟
برای من وطن یک مفهوم تک‌بعدی و یک تصویر ثابت نیست. وطن از هزاران خاطره، تجربه، نگاه، احساس و روایت فردی شکل می‌گیرد؛ روایت‌هایی که ممکن است با یکدیگر متفاوت باشند، اما در کنار هم معنای بزرگ‌تری را می‌سازند. عنوان «هزاران آینه، یک وطن» از همین نگاه شکل گرفت. هر قطعه آینه می‌تواند نمادی از یک فرد، یک نگاه یا یک تجربه مستقل باشد. هیچ‌کدام به‌تنهایی تمام تصویر را نمی‌سازند اما در کنار یکدیگر کلیتی واحد را شکل می‌دهند.
برای من زیبایی این مفهوم در این است که وحدت لزوماً به معنای یکسان بودن نیست. می‌توان متفاوت بود، زاویه دید متفاوتی داشت و همچنان بخشی از یک هویت مشترک باقی ماند. در واقع، این اثر تلاشی است برای دیدن وطن از دریچه تکثر.
* در این اثر، بیننده خودش را در میان قطعات آینه می‌بیند. آیا این حضور فیزیکی مخاطب در اثر، بخشی از طراحی مفهومی شما برای پیوند دادن فرد به وطن بوده است؟
بله، این موضوع از ابتدا برای من اهمیت داشت. نمی‌خواستم مخاطب صرفاً مقابل یک اثر هنری قرار بگیرد و آن را تماشا کند؛ می‌خواستم به شکلی ناخودآگاه وارد آن شود. آینه این امکان را فراهم می‌کند که مخاطب بخشی از تصویر اثر شود. هر فرد با ایستادن در مقابل آن، تصویر متفاوتی به اثر اضافه می‌کند. در واقع، اثر بدون حضور مخاطب کامل نیست و با تغییر جایگاه او، تجربه تازه‌ای شکل می‌گیرد.
هر قطعه آینه می‌تواند نمادی از یک فرد، یک نگاه یا یک تجربه مستقل باشد. هیچ‌کدام به‌تنهایی تمام تصویر را نمی‌سازند اما در کنار یکدیگر کلیتی واحد را شکل می‌دهند
از نظر من این اتفاق به مفهوم وطن هم نزدیک است. ما فقط تماشاگر وطن نیستیم؛ هرکدام به واسطه حضور، خاطرات، انتخاب‌ها و تجربه‌های خود، بخشی از تصویر آن هستیم.
* آینه ماهیتی متغیر دارد. آیا اینکه معنا و تصویر اثر با حرکت بیننده تغییر می‌کند، استعاره‌ای از تغییرناپذیری یا تغییرپذیری مفاهیمی مثل وطن و هویت است؟
فکر می‌کنم یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های آینه همین است که در عین حفظ ماهیت خودش، مدام تصویرهای متفاوتی را بازتاب می‌دهد. وطن نیز از نظر من چنین ماهیتی دارد. شاید ریشه‌ها و پیوندهای عمیقی وجود داشته باشند که در طول زمان باقی می‌مانند اما تجربه ما از وطن، برداشت ما از آن و معنایی که برایمان دارد، می‌تواند در دوره‌های مختلف زندگی تغییر کند.
در این اثر، هیچ تصویر نهایی و ثابتی وجود ندارد. نور، زاویه دید و حرکت مخاطب، هر بار ترکیب تازه‌ای می‌سازند. دوست داشتم مخاطب با این تجربه مواجه شود که یک حقیقت مشترک می‌تواند از زاویه‌های مختلف، چهره‌های متفاوتی داشته باشد.
* ساختار هندسی و ریاضیاتی اثر بسیار دقیق است. چالش اصلی شما در مدیریت این تقارن‌ها و همزمان حفظ آن فرم بیرونی نامتقارن و شکسته چه بود؟
یکی از بخش‌های مهم طراحی اثر، ایجاد تعادل میان نظم و بی‌نظمی بود. در بخش مرکزی، از یک ساختار هندسی و شعاعی استفاده کردم که نوعی نظم، تمرکز و پیوستگی ایجاد می‌کند. این هندسه به‌تدریج در لایه‌های بیرونی گسترش پیدا می‌کند اما در نهایت به فرمی نامنظم، شکسته و آزاد می‌رسد.
برای من مهم بود که این تفاوت صرفاً یک انتخاب زیبایی‌شناسانه نباشد. می‌خواستم درون اثر یک هسته منسجم وجود داشته باشد اما پیرامون آن تنوع، تفاوت و آزادی فرم دیده شود. چالش اصلی این بود که قطعات هندسی، با وجود تفاوت در اندازه، زاویه و جهت، همچنان با یک منطق بصری مشترک در کنار هم قرار بگیرند و اثر به مجموعه‌ای تصادفی از شکست‌ها تبدیل نشود. در حقیقت، نظم و بی‌نظمی در این اثر در تقابل با یکدیگر نیستند؛ مکمل یکدیگرند.
* چرا آینه را برای بیان مفهوم وطن انتخاب کردید؟ آیا ویژگی‌های فیزیکی آینه، مانند بازتاب نور و محیط، از نظر شما با ویژگی‌های معنایی وطن همخوانی دارد؟
آینه برای من متریالی بسیار فراتر از یک سطح بازتابنده است. آینه چیزی را به‌تنهایی نمایش نمی‌دهد؛ آنچه نشان می‌دهد، به محیط، نور و حضور انسان وابسته است. این ویژگی برای بیان مفهوم وطن بسیار الهام‌بخش بود. وطن نیز برای هر فرد با مجموعه‌ای از خاطرات، آدم‌ها، مکان‌ها و تجربه‌های شخصی معنا پیدا می‌کند.
از طرف دیگر، آینه‌کاری یکی از هنرهای ارزشمند و ریشه‌دار معماری و هنر ایران است. در این اثر تلاش کردم بدون تکرار الگوهای سنتی، از ظرفیت‌های این هنر برای خلق یک بیان معاصر استفاده کنم. شکست نور در قطعات متعدد آینه و بازتاب تصویر در سطوح مختلف، برای من استعاره‌ای از تنوع نگاه‌ها و تجربه‌های انسانی است؛ اینکه یک مفهوم واحد می‌تواند در هزاران سطح، بازتاب‌های متفاوتی داشته باشد.
* در طراحی این اثر، چقدر به نقش نور محیطی و سایه‌روشن‌ها توجه داشتید؟ آیا می‌خواستید اثر در فضاهای مختلف، رفتاری متفاوت داشته باشد؟
نور یکی از عناصر اصلی این اثر است؛ در واقع آینه بدون نور و محیط اطرافش بخش مهمی از قابلیت خود را از دست می‌دهد. در طراحی قطعات، به زاویه‌ها و شکست سطوح توجه داشتم تا بازتاب‌ها در جهت‌های مختلف اتفاق بیفتند و اثر در مواجهه با نور، کیفیتی زنده و متغیر پیدا کند.
سنت زمانی زنده می‌ماند که امکان گفتگو با زمانه خود را داشته باشد و من در این اثر به دنبال حذف هویت آینه‌کاری ایرانی یا فاصله گرفتن از ریشه‌های آن نبودم
برای من جذاب بود که اثر یک تصویر از پیش تعیین‌شده و تغییرناپذیر نداشته باشد. نور محیط، حضور افراد و حتی تغییر زاویه دید مخاطب می‌توانند تجربه بصری متفاوتی ایجاد کنند. به همین دلیل فکر می‌کنم این اثر در فضاهای مختلف، رفتار و شخصیت متفاوتی خواهد داشت. هر محیط می‌تواند بخشی تازه از ظرفیت بصری آن را آشکار کند.
* آیا این اثر نقطه عطفی در کار شماست که در آن سنت آینه‌کاری را با مفاهیم مدرن و انتزاعی پیوند زده‌اید؟
این اثر برای من تجربه مهمی در مسیر جستجوی زبان شخصی خودم در آینه‌کاری است. همیشه برایم این سؤال مطرح بوده که چگونه می‌توان از یک هنر ریشه‌دار و اصیل ایرانی استفاده کرد، بدون اینکه صرفاً به بازتولید فرم‌ها و نقش‌های شناخته‌شده آن اکتفا کنیم.
به نظرم سنت زمانی زنده می‌ماند که امکان گفتگو با زمانه خود را داشته باشد. من به دنبال حذف هویت آینه‌کاری ایرانی یا فاصله گرفتن از ریشه‌های آن نبودم؛ بلکه می‌خواستم ظرفیت‌های این هنر را در قالبی تازه و با بیانی معاصر تجربه کنم. نمایش این اثر در موزه هنرهای معاصر تهران، در کنار آثاری از گنجینه موزه و در نمایشگاه «در جستجوی ایران»، برای من معنای ویژه‌ای دارد؛ چراکه این حضور فرصتی برای قرار گرفتن یک تجربه معاصر از آینه‌کاری در کنار جریان‌های مهم هنر ایران فراهم کرده است.
* تجربه کار با این حجم از قطعات هندسی و بازی با نور، چه الهامات جدیدی برای پروژه‌های بعدی شما ایجاد کرده است؟
این تجربه بیش از هر چیز برای من امکان‌های تازه‌ای از مواجهه با آینه را آشکار کرد. آینه می‌تواند از یک متریال پوشاننده یا تزئینی فراتر برود و به عنصری برای ساخت حجم، ایجاد عمق، تعریف فضا و حتی شکل دادن به تجربه مخاطب تبدیل شود.
در این پروژه به این نتیجه رسیدم که محدودیت‌های ظاهری یک متریال، لزوماً محدودیت‌های بیانی آن نیستند. گاهی با تغییر زاویه نگاه به یک ماده آشنا، می‌توان به امکانات کاملاً تازه‌ای رسید. برای پروژه‌های بعدی دوست دارم این مسیر را ادامه بدهم؛ به‌ویژه در زمینه ارتباط آینه با معماری، نور، فضا و حرکت انسان. برای من مهم است که هر اثر علاوه بر کیفیت بصری، ایده‌ای برای مکث، تجربه و اندیشیدن در اختیار مخاطب قرار دهد.
شیما شایگان متولد ۱۳۶۲، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معماری از دانشگاه تهران است. فعالیت حرفه‌ای خود را از سال ۱۳۸۷ در زمینه طراحی معماری آغاز کرده و به مدت شش سال نیز به تدریس دروس تخصصی معماری در دانشگاه معماری سوره پرداخته است. در سال‌های اخیر، علاوه بر فعالیت در حوزه طراحی معماری، به مرمت و احیای خانه‌ها و بناهای تاریخی نیز روی آورده و همزمان در زمینه هنر آینه‌کاری فعالیت می‌کند. وی در سال ۱۴۰۳ موفق به کسب رتبه نخست در بخش مرمت و احیای بناهای تاریخی در ایران و همچنین کسب رتبه نخست و مدال طلای مرمت و احیای بناهای تاریخی در سطح آسیا شده است.
