یک استاد دانشگاه: سواد مالی، مهارتی ضروری برای کاهش تنش‌های اقتصادی خانواده‌هاست
یک استاد دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر ضرورت آموزش سواد مالی در خانواده‌ها، گفت: آگاهی از اصول مدیریت درآمد، هزینه، پس‌انداز و بدهی می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر، افزایش ثبات اقتصادی و کاهش تنش‌های مالی و خانوادگی کمک کند.
مهدی فیضی استاد دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه سواد مالی توانایی درک و به‌کارگیری مهارت‌های مرتبط با مدیریت منابع مالی، بودجه بندی و سرمایه‌گذاری در زندگی شخصی و خانوادگی است، اظهار کرد: این مهارت شامل شناخت مفاهیم پایه‌ای مانند درآمد، هزینه، پس‌انداز، بدهی و سرمایه‌گذاری است و به خانواده‌ها کمک می‌کند که منابع مالی خود را به شکلی منطقی و در راستای افزایش رفاه خانواده مدیریت کنند.
وی افزود: سواد مالی یکی از مهم‌ترین مهارت‌های زندگی بوده که در ساختار آموزشی کشور در دوره‌های مختلف تحصیلی، از دبستان و دبیرستان تا آموزش عالی، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در حالی که این مهارت بر کیفیت تصمیم‌گیری، استقلال فردی و امنیت اقتصادی خانواده تأثیر می‌گذارد.
این استاد دانشگاه فردوسی خاطرنشان کرد: خانواده‌هایی که توانایی مدیریت دخل‌وخرج خود را بر مبنای سوادمالی دارند، کمتر با تنش‌های مالی مواجه می‌شوند و ثبات اقتصادی آن‌ها می‌تواند با سلامت روان، رضایت از زندگی و بهبود روابط خانوادگی همراه باشد. از آنجا که بسیاری از عادت‌های مالی در دوران کودکی و در خانواده شکل می‌گیرد، آموزش این مهارت از سنین پایین اهمیت ویژه‌ای دارد.
فیضی درباره راهکارهای مدیریت درآمد و هزینه در شرایط افزایش هزینه‌های زندگی، گفت: یکی از توصیه‌های عمومی به خانواده‌هایی که دخل‌وخرج آن‌ها با یکدیگر تناسب ندارد، ثبت دقیق هزینه‌هاست. فرآیند ثبت و نوشتن مخارج می‌تواند نوعی بازدارندگی در برابر هزینه‌های غیرضروری ایجاد کند و در عین حال تصویر دقیق‌تری از الگوی مصرف خانواده به دست دهد.
وی ادامه داد: امروزه اپلیکیشن‌های مختلفی برای مدیریت درآمد و هزینه وجود دارد که به خانواده‌ها کمک می‌کند روند مخارج خود را در بخش‌هایی مانند خوراک، تفریح و هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده بررسی کنند. چنین اطلاعاتی امکان اولویت‌بندی و برنامه‌ریزی دقیق‌تر را فراهم می‌کند. این موارد به‌ویژه برای خانواده‌هایی که با یک هزینه ناگهانی ممکن است تحت فشار مالی قرار بگیرند اهمیت پیدا می‌کند.
این اقتصاددان با اشاره به اینکه اولویت‌بندی نیازها از دیگر اصول مهم مدیریت بودجه است، بیان کرد: لازم است خانواده‌ها مخارج خود را از نظر میزان ضرورت و فوریت دسته‌بندی کنند. برخی هزینه‌ها هم ضروری و فوری هستند، برخی ضروری اما غیرفوری، برخی فوری اما غیرضروری و برخی نیز ضروری و فوری نیستند. این دسته‌بندی کمک می‌کند در شرایط محدودیت مالی، هزینه‌های غیرضروری در اولویت کاهش قرار گیرند.
فیضی با تأکید بر ضرورت واقع‌بینانه بودن بودجه‌بندی خانوار، تصریح کرد: برنامه‌ریزی نباید بر اساس درآمدهای احتمالی و محقق نشده انجام شود و باید بر اساس درآمدهای قطعی انجام شود. حتی می‌توان به جای برنامه‌ریزی صرفاً ماهانه، مخارج را به‌صورت هفتگی بررسی کرد تا امکان کنترل و اصلاح آن‌ها بیشتر شود.
وی در مورد تأثیر هزینه‌های کوچک و روزمره بر بودجه خانوار گفت: برخی مخارج به دلیل مبلغ اندک و تکرار تدریجی به چشم نمی‌آیند، اما در مجموع می‌توانند رقم قابل توجهی ایجاد کنند. خرید قهوه، استفاده از تاکسی اینترنتی، اشتراک سرویس‌های مختلف و هزینه اینترنت از جمله مواردی هستند که ممکن است به‌تنهایی چندان مهم به نظر نرسند، اما در شرایط تورمی و در مجموع، فشار قابل توجهی به بودجه خانواده وارد کنند؛ بنابراین لازم است این هزینه‌ها نیز به‌دقت ثبت و رصد شوند.
مراقب سوگیری‌های رفتاری در تصمیم‌های مالی باشید
عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به نقش برخی خطاهای رفتاری در تصمیم‌گیری‌های مالی، بیان کرد: یکی از مهم‌ترین این خطاها «اکنون‌گرایی» است؛ به این معنا که افراد بیش از اندازه به مصرف در زمان حال توجه می‌کنند و هزینه‌ها و دشواری‌های آن را به آینده موکول می‌کنند؛ با این تصور که در آینده توانایی بیشتری برای مدیریت آن خواهند داشت؛ در حالی که معمولاً چنین اتفاقی نمی‌افتد.
وی افزود: این سوگیری ممکن است به‌ویژه در افرادی که تحت فشار اقتصادی هستند، تصمیم‌گیری مالی را دشوارتر کند. در تصمیم‌های مالی باید به توزیع هزینه‌ها و منافع در طول زمان توجه داشت. در یک برنامه مالی مطلوب، بیشترین هزینه‌ها باید در زمان حال و بیشترین منافع در زمان آینده باشد؛ پس‌انداز و سرمایه‌گذاری نیز بر همین مبنا شکل می‌گیرند.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه «حسابداری ذهنی» یکی دیگر از خطاهای رفتاری در مدیریت مالی است، توضیح داد: افراد گاهی بر اساس منبع درآمد یا محل هزینه‌کرد، رفتار متفاوتی با پول دارند. برای مثال، ممکن است پولی که از طریق ارث، هدیه، سود بانکی یا سود سهام به دست آمده، آسان‌تر و با دست‌ودل‌بازی بیشتری نسبت به حقوق ماهانه خرج شود؛ در حالی که از منظر اقتصادی، ارزش پول به منبع کسب آن وابسته نیست. آگاهی از این خطاهای رفتاری و توجه به تصمیم‌های مالی روزمره می‌تواند احتمال گرفتار شدن در آن‌ها را کاهش دهد.
خرید اقساطی و وام؛ فرصتی که می‌تواند به چرخه بدهی تبدیل شود
وی درباره پیامدهای ناآگاهی مالی در خرید اقساطی و دریافت وام، گفت: نمی‌توان دریافت وام را به‌طور مطلق تصمیمی نادرست دانست؛ حتی در شرایط تورمی، وام گرفتن در برخی موارد می‌تدواند تصمیمی هوشمندانه باشد، اما این اقدام نیازمند بررسی دقیق شرایط و پرهیز از خطاهای شناختی و رفتاری است.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: یکی از خطرات خرید اقساطی و دریافت وام، پیش‌خور کردن درآمد آینده است. در چنین شرایطی، فرد نه‌تنها درآمد فعلی خود را مصرف می‌کند، بلکه بخشی از درآمدی را که هنوز به دست نیاورده نیز پیشاپیش هزینه کرده است.
این اقتصاددان با هشدار درباره شکل‌گیری چرخه بدهی، بیان کرد: گاهی افراد برای تسویه بدهی قبلی، بدهی جدیدی ایجاد می‌کنند و در صورت تداوم این روند، به‌ویژه زمانی که بدهی‌ها در بازارهای پرریسک شکل گرفته باشند، ممکن است با مشکلات مالی جدی و حتی ورشکستگی مواجه شوند.
وی افزود: ابزارهای مالی و تصمیم‌های مربوط به پس‌انداز و سرمایه‌گذاری قرار است به افزایش رفاه کمک کنند، اما استفاده نادرست از آن‌ها می‌تواند به عامل فشار روانی و تنش خانوادگی تبدیل شود. بنابراین پیش از هر تصمیم مالی جدی باید نرخ واقعی بهره، شرایط قرارداد، هزینه‌های جانبی و توانایی بازپرداخت به‌دقت بررسی شود و صرفاً جذاب بودن ظاهری یک وام نباید مبنای تصمیم‌گیری قرار گیرد.
تاثیر آموزش سواد مالی در بهبود مدیریت هزینه‌های خانوار
فیضی با تاکید بر اهمیت و تاثیر آموزش سواد مالی در بهبود مدیریت هزینه‌های خانوار، تصریح کرد: این آموزش به افراد کمک می‌کند تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند، منابع مالی خود را کارآمدتر مدیریت کنند و رفتارهای مالی مناسب‌تری داشته باشند.
وی با اشاره به نقش نهادهای آموزشی و شهری در گسترش این مهارت، اظهار کرد: مدارس می‌توانند سواد مالی را در برنامه‌های درسی خود بگنجانند، دانشگاه‌ها دوره‌های آموزشی مرتبط برگزار کنند و شهرداری‌ها نیز از طریق فرهنگسراها و محلات، کارگاه‌های رایگان در دسترس خانواده‌ها قرار دهند. رسانه‌ها، از جمله تلویزیون و مطبوعات، نیز می‌توانند نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی در این زمینه ایفا کنند.
فیضی با ارائه توصیه‌هایی به خانواده‌های دارای درآمد محدود، گفت: این خانواده‌ها بهتر است میان هزینه‌های ضروری و سایر مخارج تفکیک روشنی قائل شوند. هزینه‌هایی مانند اجاره مسکن، اقساط و مخارج اولیه زندگی معمولاً امکان تغییر محدودی دارند. بنابراین لازم است سهم این هزینه‌ها از همان ابتدای دریافت درآمد مشخص شود و سپس مبلغ باقی‌مانده بر اساس الگوی مصرف ماه‌های گذشته و هزینه‌های احتمالی پیش‌بینی‌نشده، در طول ماه مدیریت شود.
وی با تأکید بر اهمیت پس‌انداز برای خانوارهای کم‌درآمد، افزود: این خانواده‌ها به دلیل برخورداری از پوشش‌های بیمه‌ای و مالی محدودتر، در برابر شوک‌های ناگهانی درآمدی آسیب‌پذیرتر هستند و به همین دلیل بیش از دیگران به پس‌انداز نیاز دارند؛ با این حال، معمولاً سهم پس‌انداز آن‌ها نسبت به درآمدشان نیز کمتر است.
این اقتصاددان با بیان اینکه رویکرد «آجر به آجر» می‌تواند راهکاری برای شکل‌گیری پس‌انداز در این خانواده‌ها باشد، تشریح کرد: حتی مبالغ اندک و درآمدهای کوچک روزمره نیز می‌توانند به‌تدریج به دارایی پس‌اندازی تبدیل شوند. خانواده‌ها باید تلاش کنند بخشی از این مبالغ را به شکلی کنار بگذارند که به‌سادگی قابل خرج کردن نباشد و در طول زمان به پشتوانه‌ای برای مواجهه با شرایط اضطراری تبدیل شود.
عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: اگر خانواده‌ها بتوانند این عادت را به‌تدریج در زندگی خود ایجاد کنند، پس‌اندازهای کوچک و مستمر در نهایت به مبلغی معنادار تبدیل می‌شود و می‌تواند در زمان بروز شوک درآمدی، از افت ناگهانی سطح رفاه آن‌ها جلوگیری کند.
