خیز دوباره برای جهش پژوهشی
در مسیر سخت بازگشت دوباره به پله چهاردهم تولید علم جهان، گام های بلندی برداشته شده است. ما موضوع را با رئیس مرکز همکاری‌های بین‌المللی وزارت علوم بررسی کردیم
دانشمندان ما در سال‌های نه‌چندان دور نشان داده اند که ظرفیت ایستادن در میان پیشگامان تولید علم جهان را دارند؛ کسب رتبه چهاردهم تولید علم دنیا در سال ۲۰۲۲، گواهی روشن بر این استعداد و توانمندی ایرانی است. هرچند از سال ۲۰۲۳ به دلایلی چون افت انگیزه‌های داخلی و چالش‌های تحریمی و مهاجرت، انتشارات مقالات روندی نزولی به خود گرفت و اکنون کشور را در پله هجدهم قرار داده، اما امروز عزمی فراگیر و اراده‌ای استوار در نظام آموزش عالی شکل گرفته است تا این فاصله چهارپله‌ای با شتاب جبران شود. بر اساس ماده ۹۳ قانون برنامه هفتم پیشرفت، دستیابی دوباره به رتبه چهاردهم انتشارات علمی بین‌المللی تا پایان سال ۱۴۰۷ تکلیف قانونی کشور است؛ هدفی کاملاً دست‌یافتنی که اینک به نقشه راه مشترک وزارت علوم و دانشگاه‌های برتر تبدیل شده است.ما در این گزارش برای آشنایی بیشتر با تدابیر اندیشیده شده، با دکتر احسان قبول، رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم گفت وگو کردیم.
در آموزش، جزو سرآمدان جهانیم
برای فهم ریشه‌های این افول موقت و چشم‌انداز جبران آن، باید نقشه ای را فراتر از تابلوهای مرسوم ارزیابی کرد. دکتر احسان قبول، رئیس مرکز همکاری‌های علمی بین‌المللی وزارت علوم، انگشت روی نکته‌ای بنیادین می‌گذارد: رشد علمی هرگز در محاصره شمارش صرف مقالات بین‌المللی تعریف نمی‌شود. او به ما یادآوری می‌کند که بنیه کیفی آموزش عالی ایران هم‌اکنون نیز در تراز سرآمدان سنجش‌های معتبر بین‌المللی همچون تایمز و شانگهای است و زیست‌بوم ۱۱هزار شرکت دانش‌بنیان، علم بومی را به قدرتی راهبردی برای تاب‌آوری ملی و رونق اقتصادی بدل کرده است.
به 2 دلیل افت کردیم
اما چرا تولید مقالات نمایه‌شده افت کرد؟ دکتر قبول این عقب‌نشینی را ناشی از چند اهرم بازدارنده می‌داند: علاوه بر تحریم، سایه سنگین «رویکردهای تقلیل‌گرایانه داخلی» در سال‌های گذشته که انگیزه رقابت بر سر مقاله‌نویسی را در میان پژوهشگران کمرنگ کرد، و سوم، پدیده مهاجرت نخبگان. تحلیل داده‌های ثبتی سامانه ایران‌داک به روایت او، حامل پیامی درخشان و امیدآفرین است: «مغزهای ایرانی حتی پس از خروج از کشور از باروری نایستاده‌اند، بلکه خروجی پرشمار مقالات آنان با نشان دانشگاه‌های خارجی ثبت شده است؛ سرمایه‌ای که اگر تنها وابستگی سازمانی آن حفظ می‌شد، جایگاه کشور بی‌درنگ دو تا سه رتبه جهش می‌یافت و همین امروز تکلیف برنامه هفتم محقق بود.»
برنامه داریم
پاسخ وزارت علوم به این معادله، انفعال نبوده؛ بلکه بازمهندسی هوشمندانه دیپلماسی علمی است. دکتر قبول این طور تحلیل می کند: طراحی «سامانه پل» دقیقاً همان حلقه مفقوده‌ای است که مرزهای جغرافیایی را بی‌اثر می‌کند. این ابتکار، به پژوهشگران برجسته ایرانی در اقصی‌نقاط جهان امکان می‌دهد به عنوان استاد راهنما یا مشاور در رساله‌های دکتری داخلی نقش‌آفرینی کنند؛ مدلی برنده برنده که هم تحریم‌ها و موانع چاپ آثار را دور می‌زند و هم جویبار مقالات مشترک را به حساب علمی ایران سرازیر می‌سازد. از سوی دیگر، ورود فعال به دیپلماسی منطقه‌ای با هدایت رساله‌های ۱۰۰ هزار دانشجوی ایرانی در روسیه و ترکیه و به‌کارگیری هوشمندانه ۵۰ هزار دانشجوی عراقی حاضر در ایران به‌ویژه ۹ هزار دانشجوی دکتری که هزینه‌های ارزی ثبت مقالات را همپوشانی می‌کنند، حرکتی استراتژیک برای گسترش عمق نفوذ علمی کشور به شمار می‌رود.
برنامه 3 ساله دانشگاه تهران
با این حال، دیپلماسی فرامرزی بدون تقویت موتور محرک دانشگاه‌های مادر ابتر می‌ماند. اینجاست که راهبرد میدانی دانشگاه تهران، مکمل نقشه وزارتخانه می‌شود. دکتر محمدحسین امید، رئیس دانشگاه تهران، در تشریح بسته سه‌ساله این دانشگاه پرده از واقعیتی برمی‌دارد که نشان می‌دهد بن‌بست‌های گذشته، حاصل بی‌توجهی به معیشت پژوهش بوده است. جهش ده‌برابری کمک‌هزینه رساله‌های دکتری تا سقف ۲۰ میلیون تومان و افزایش پنج‌برابری اعتبار پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد، خونی تازه در رگ‌های کم‌رمق آزمایشگاه‌ها جاری کرده است. فراتر از مشوق‌های دانشجویی، پایان‌دادن به انزوای استادان بزرگ‌ترین شاهکار این برنامه است. چهاربرابر شدن گرنت فرصت‌های مطالعاتی و سه‌برابر شدن هزینه اعزام به همایش‌های بین‌المللی، تنها در شش ماه موجی از امید و تقاضای سفر علمی را میان اعضای هیئت علمی پدید آورده است. این بسته با تعیین پاداش جسورانه یک میلیارد تومانی برای انتشار مقاله در نشریات مرجعی چون «نیچر»، نه‌فقط تولید علم، بلکه صعود به قله‌های کیفی و رسیدن به باشگاه ۳۰۰ دانشگاه برتر جهان را نشانه رفته است.
از بحران به سکوی پرتاب
پیوند میان ابتکارات فرامرزی وزارت علوم و اراده حمایتی در دانشگاه تهران، تصویر یک عقب‌نشینی موقت را به آغاز یک خیزش تاریخی دگرگون ساخته است. رفع موانع ذهنی گذشته، اشتیاق نخبگان مهاجر برای بازگشت به چرخه علمی از مسیر فناوری و پمپاژ انگیزه مادی به بدنه پژوهشی، پازل‌های یک رنسانس واقعی هستند. این همت بلند نشان می‌دهد که پس گرفتن سکوی چهاردهم دنیا تا سال ۱۴۰۷، یک تکلیف اداری روی کاغذ نیست؛ تبلور اراده ملتی است که آموخته چگونه بحران‌ها را به سکوی پرتاب تبدیل کند.
