ایست به افت کیفیت آموزش

کارنامه امتحانات نهایی امسال حامل پیامی نویدبخش برای پیکره تعلیم و تربیت کشور است؛ پیامی که نشان می‌دهد شیب نگران‌کننده و نزولی افت تحصیلی سرانجام متوقف شده و نخستین نشانه‌های بهبود در کیفیت یادگیری مدارس در حال نمایان شدن است. پس از چند سال تجربه معدل‌های شکننده در محدوده ۱۰ و ۱۰.۵، تازه‌ترین تحلیل‌های مرکز سنجش و پایش کیفیت آموزش و پرورش نشان می‌دهد میانگین کل نمرات دانش‌آموزان پایه دوازدهم کشور از ۱۰.۱۵ در سال گذشته، با رشد چشمگیر ۱.۱۵ نمره‌ای به ۱۱.۳۰ رسیده است. همزمان، پایه یازدهم نیز با ثبت میانگین ۱۱.۳۶ و افزایش ۰.۳۷ نمره‌ای، حرکت هماهنگ خود در مدار ارتقای یادگیری را به ثبت رسانده است. ما در این گزارش، ضمن مرور نمرات امتحانات نهایی 1405، با دکتر علی زرافشان، مشاور وزیر آموزش و پرورش در تحقق عدالت آموزشی و تضمین کیفیت یادگیری، موضوع را بررسی کردیم.

​​​​​​​
شکست طلسم فقر یادگیری پسا‌کرونا
برای درک اهمیت این رشد، باید به ریشه‌های افت تحصیلی در سال‌های اخیر نگریست. به این منظور ما عصر دیروز به سراغ  دکتر علی زرافشان، مشاور وزیر آموزش و پرورش در تحقق عدالت آموزشی و تضمین کیفیت یادگیری رفتیم و موضوع را با او کالبدشکافی کردیم. او گفت: «پیش از بحران کرونا، میانگین نمرات نهایی دانش‌آموزان بین ۱۳.۵ تا ۱۴ در نوسان بود، اما طی ۴ سال شاهد افت ناگهانی حدود ۴ نمره‌ای عملکرد تحصیلی بودیم.»به گفته وی، پاندمی کرونا و آموزش‌های غیرحضوری نه‌تنها در ایران، بلکه در مقیاس جهانی ضربه‌ای سهمگین به بازدهی مدارس وارد کرد؛ چنان‌که طبق مطالعات بانک جهانی پیرامون فقر یادگیری، پیش‌بینی بهبود شاخص ایران تا سال ۲۰۳۰ برهم خورد و این نرخ از ۳۶ درصد به ۴۴ درصد جهش یافت. زرافشان یکی از دلایل کلیدی رشد نمرات امسال را خروج تدریجی نسلی دانست که سال‌های حساس پایه متوسطه را در خلأ آموزش حضوری گذرانده بودند.
پایان گروگان‌گیری امتحانات در خدمت کنکور
آن طور که زرافشان تحلیل می کند؛ عامل دومی که در سال‌های اخیر میانگین نمرات را به سراشیبی کشانده بود، تغییر کارکرد امتحانات نهایی به‌دلیل تأثیر قطعی سوابق تحصیلی بود. رقابت فشرده کنکور سبب شد طراحی سوالات به سمت پیچیدگی‌های فراتر از محتوای کتب درسی و رویکردهای تستی سوق یابد.با این حال، رویکرد سنجش در امتحانات اخیر نیز تغییر محسوسی داشته که عبدالرضا فولادوند، رئیس مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت وزارت آموزش و پرورش، با تأکید بر بازتعریف فلسفه امتحانات نهایی به تسنیم گفته است: «مگر هدف آموزش و پرورش برگزاری کنکور است؟ رسالت ما تحقق اهداف دوره‌های تحصیلی و سنجش میزان دستیابی دانش‌آموز به مفاهیم کتاب‌های درسی است.» فولادوند همچنین برنامه‌ریزی تقویم آموزشی و افزایش فاصله زمانی میان پایان سال تحصیلی تا شروع امتحانات از ۱۰ روز به ۵۵ روز را یکی از عوامل کلیدی تمرکز و آمادگی بهتر دانش‌آموزان ارزیابی کرد.
هم‌راستا با این موضوع، دکتر زرافشان نیز تاکید کرد: «سوالات امسال به‌جای قرار گرفتن در خدمت کنکور، در خدمت سنجش واقعی یادگیری و آموزش قرار گرفت و این اصلاح نگاه، خود را در ارتقای نمرات نشان داد.»
درخشش استان‌های کم‌برخوردار 
نکته امیدبخش دیگر در داده‌های نهایی، پیشتازی استان‌های کمتر برخوردار است که از اثربخشی تدریجی سیاست‌های عدالت آموزشی حکایت دارد. بر اساس آمار مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت وزارت آموزش و پرورش، استان هرمزگان بالاترین رشد را ثبت کرد و پس از آن، استان‌های سیستان و بلوچستان با رشد ۱.۳۳ نمره‌ای و بوشهر با ۱.۳۲ نمره جهش در صدر جدول استان‌های روبه‌پیشرفت قرار گرفتند. در مقابل، رشته ریاضی و فیزیک با میانگین ۱۲.۷۲ بالاترین نمره و رشته ادبیات و علوم انسانی با ۹.۶۸ همچنان نیازمند تدابیر فوری برای ارتقای محتوایی و پشتیبانی آموزشی هستند.
نقشه راه؛ افق دستیابی به معدل ۱۴
هرچند رسیدن به میانگین ۱۱.۳۰ نقطه پایان مطلوب برای نظام آموزشی نیست، اما نشان‌دهنده شروع روندی اصلاحی است. دکتر علی زرافشان با ترسیم افق پیش‌رو تأکید می‌کند: «اگر آموزش و پرورش و مدارس بتوانند همین مسیر و آهنگ رشد سالانه را استمرار بخشند، ظرف حدود سه سال آینده می‌توانیم مجدد به تراز پیش از کرونا، یعنی میانگین معدل ۱۴ بازگردیم؛ عددی که بیانگر عملکرد تحصیلی بالای ۷۰ درصدی دانش‌آموزان و وضعیتی کاملاً قابل‌قبول در مقیاس ملی است.»