معمای دبیر و تصمیم های دیر

دهه اول آبان هم به پایان رسید و حالا کمتر از 3 ماه تا آغاز دهه فجر و احتمالاً چهل و پنجمین دوره جشنواره ملی فیلم فجر باقی مانده، اما هنوز مهم‌ترین پرسش درباره این رویداد سینمایی بی‌پاسخ مانده که مربوط به دبیر این رویداد است. در شرایطی که جشنواره فیلم فجر طبق روال سال‌های گذشته باید از 12 بهمن‌ماه شروع شود، هنوز نه حکمی برای دبیر جدید صادر شده و نه فراخوانی برای دوره چهل‌وپنجم به انتشار رسیده. همه آنچه گفته شد در حالی است که انتخاب دبیر، نقطه شروعی برای برنامه‌ریزی مهم‌ترین رویداد سالانه سینمای ایران به شمار می‌آید.
​​​​​​​
مدیری درگیر روزمرگی
فرض کنیم همین امروز دبیر جشنواره فجر چهل و پنجم انتخاب شود. وقتی دبیر در فاصله کوتاهی تا آغاز آن معرفی می‌شود، عملاً فرصت چندانی برای تغییر و اصلاح باقی نمی‌ماند. او ناچار است بخش عمده‌ای از کار را بر اساس همان رویه‌های سال‌های گذشته پیش ببرد که بسیاری از آن‌ها محل انتقاد بوده و بارها ضرورت اصلاحشان مطرح شده. طبیعی است مدیری که 3 ماه مانده به جشنواره مسئولیت می‌گیرد، نمی‌تواند همه ساختارها را از نو بررسی کند، برای آن‌ها راه‌حل پیدا کند و تغییرات اساسی را به اجرا بگذارد. نتیجه چنین وضعیتی، گرفتار شدن در روزمرگی است. فجر هر سال برگزار می‌شود، اما مدیران آن فرصت چندانی برای بازنگری در شیوه برگزاری پیدا نمی‌کنند.
البته دبیرخانه داریم
ماجرا از این جهت هم قابل تأمل است که سال گذشته و در حالی که چند وقتی تا برگزاری فجر چهل و چهارم باقی مانده بود، خبر تشکیل دبیرخانه دائمی جشنواره فیلم فجر منتشر شد؛ اتفاقی که انتظار می‌رفت به پایان دادن به آشفتگی‌های مدیریتی و برنامه‌ریزی‌های دقیقه نودی کمک کند. قرار بود با وجود یک ساختار ثابت و دائمی، امور جشنواره از ماه‌ها قبل پیگیری شود و تغییر دبیر نیز خللی در روند آماده‌سازی آن ایجاد نکند. در شرایطی که در ابتدا به نظر می‌رسید تشکیل چنین دبیرخانه‌ای، زمینه را برای برگزاری منظم‌تر و حرفه‌ای‌تر جشنواره فراهم کند، اما حالا در آستانه چهل و پنجمین دوره، با وضعیتی مواجهیم که شاید بتوان آن را در یک جمله خلاصه کرد: دبیرخانه دائمی داریم، اما هنوز دبیر نداریم! این پرسش مطرح است که اگر قرار بود همه امور به انتخاب دبیر وابسته بماند، تشکیل دبیرخانه دائمی تا چه اندازه توانسته به هدف اصلی خود برسد؟ آیا این اقدام، از حد یک نمایش فراتر رفت؟
گزینه‌های مطرح این روزها
همه آنچه گفته شد در حالی است که طی روزهای اخیر نام 3 چهره سینمایی به عنوان گزینه‌های دبیری جشنواره مطرح شده: بهروز شعیبی، محمدمهدی طباطبایی‌نژاد و منوچهر شاهسواری. گفته می‌شود شعیبی که مدتی پیش گزینه اصلی این مسئولیت به نظر می‌رسید، حالا دیگر در موقعیت قبلی قرار ندارد و نام او در کنار دو گزینه دیگر مطرح است. شاهسواری که پیش از این طی دو دوره اخیر، دبیری جشنواره فیلم فجر را بر عهده داشته، احتمالاً شانس نخست پذیرش این مسئولیت باشد و شاید برای مرتبه سوم دبیری این رویداد را بر عهده داشته باشد. نفر سوم یعنی طباطبایی‌نژاد نیز که در ماه‌های اخیر بار دیگر به جمع مدیران سینمای ایران پیوسته، سابقه دبیری سی‌ونهمین دوره را در کارنامه دارد که در ایام کرونا بود و البته شرایط خاصی داشت. با این حال، تا زمان صدور حکم رسمی، هیچ‌یک را نمی‌توان دبیر قطعی دوره آینده دانست.
مدیرانی که فرصت برنامه‌ریزی دارند
برای درک اهمیت این موضوع، بد نیست نگاهی به شیوه مدیریت جشنواره‌های معتبر سینمایی جهان بیندازیم. جشنواره‌هایی مثل برلین، کن و ونیز به دلایل متعددی در جایگاه مهمی در سینمای جهان قرار گرفته‌اند؛ از اعتبار انتخاب فیلم‌ها و ارتباط با سینمای بین‌الملل گرفته تا ساختار حرفه‌ای و ثبات مدیریتی. یکی از ویژگی‌های قابل توجه این رویدادها، همین فرصت و اختیاری است که مدیرانشان برای برنامه‌ریزی بلندمدت دارند. جشنواره برلین در بهمن 1405 هفتاد و هفتمین دوره خود را برگزار می‌کند. تریشیا تاتل که از سال 2024 مدیریت این جشنواره را بر عهده دارد، مدت‌ها پیش از آغاز دوره آینده، در جایگاه خود مستقر بوده که در برابر فاصله کمتر از 3 ماهه دبیر فجر، این فاصله برای مدیر برلیناله به حدود 11 ماه می‌رسد! حتی تقویم برگزاری جشنواره فیلم برلین 2027 نیز از ماه‌ها قبل اعلام شده و روشن است این جشنواره که از 10 تا 21 فوریه 2027 برگزار خواهد شد، یک روز زودتر از روال معمول گشایش خواهد یافت و برای نخستین بار دو روز ویژه نمایش عمومی فیلم‌های منتخب در پایان جشنواره در نظر گرفته شده است. روند یادشده به روشنی نشان می‌دهد که تغییرات برنامه‌ریزی‌شده، نیازمند زمان و فرصت کافی برای بررسی و اجراست و مدیران برلیناله، فرصت اجرای این فرایندها را دارند.
نگاهی به کن و ونیز
در جشنواره فیلم ونیز نیز وضعیت از همین قرار است. آلبرتو باربارا که از سال 2012 مدیر هنری بخش سینمای بیناله ونیز بوده، در مارس 2026، یعنی حدود 6 ماه پیش از برگزاری دوره 2026، برای دو سال دیگر و مدیریت دوره‌های 2027 و 2028 ابقا شد! به این ترتیب، تکلیف مدیریت هنری دو دوره آینده این جشنواره از 1.5 و 2.5 سال قبل روشن شد و مدیر آن می‌تواند با اطمینان بیشتری برای برنامه‌های پیش رو تصمیم بگیرد. وضعیت کن حتی از این هم جالب‌تر است. تیری فرمو که از سال 2001 مسئولیت انتخاب فیلم‌های جشنواره را بر عهده دارد و از سال 2007 نیز با عنوان نماینده کل (General Delegate) فعالیت می‌کند، نزدیک به 26 سال است که در ساختار مدیریتی و هنری کن حضور دارد و برخلاف آنچه در فجر مرسوم است، هر سال برای ادامه فعالیتش نیازمند صدور حکم تازه نیست. چنین ثبات باورنکردنی، معنای مصونیت از نقد یا تضمین موفقیت نمی‌دهد، اما حداقل امکان برنامه‌ریزی و پیگیری سیاست‌های بلندمدت را فراهم می‌کند.